در پنج سال حاکمیت طالبان، دانشگاههای افغانستان شاهد تغییرات گستردهای در ترکیب کادر علمی و مدیریتی خود بودهاند. در گزارش قبلی این مجموعه، آمار و ابعاد حذف، تنقیص، انتقال و خروج استادان بررسی شد. در این گزارش، علت تنقیص، حذف و برکناری بررسی میشود. موارد ثبتشده از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶ نشان میدهد که در کنار تصمیمهای اداری، معیارهای ایدئولوژیک، مذهبی و قومی نیز در این تغییرات نقش داشتهاند.
تغییر مدیریت دانشگاهها
یکی از نخستین نشانههای این تغییر در دانشگاه کابل دیده شد. طالبان در سپتامبر ۲۰۲۱ محمد عثمان بابری، رئیس دانشگاه کابل و دارنده مدرک دکترا، را برکنار و محمد اشرف غیرت، دارنده مدرک لیسانس، را جایگزین کرد. این انتصاب با اعتراض گسترده در دانشگاه روبهرو شد و حدود ۷۰ عضو کادر تدریسی استعفا کردند. غیرت نیز مدت زیادی در این سمت نماند و اسامه عزیز، دارای دکترای فقه و قانون از دانشگاه بینالمللی اسلامی اسلامآباد پاکستان، جایگزین او شد.
دانشگاه هرات نیز در ماههای نخست پس از بازگشت طالبان شاهد تغییر در ریاست دانشگاه بود. عبدالعزیز نعمانی، استاد دانشکدهٔ شرعیات، در فبروری ۲۰۲۲ به حکم رئیسالوزرای طالبان به ریاست دانشگاه هرات منصوب شد. حدود دو سال بعد، نعمانی به اتهام «فساد اداری» از ریاست دانشگاه برکنار شد و شیخ عبدالغفار ابوحکمت، با سابقه فعالیت در بخش عقیدتی نیروهای طالبان، به ریاست دانشگاه هرات منصوب شد.
تغییر مدیریت دانشگاهها در سالهای بعد گستردهتر شد. در سال ۲۰۲۳، استادان دانشگاه به رادیو آزادی گفتند که اکرمشاه عاصم در ریاست دانشگاه قندهار و محمد یعقوب حقانی در ریاست دانشگاه خوست منصوب شدهاند و هر دو از نظام مدارس دینی آمدهاند. همین گزارش از حضور افراد نزدیک به طالبان در سمتهای معاونت و بخشهای علمی دانشگاهها نیز خبر داد.
یک پژوهش دانشگاهی که در سال ۲۰۲۵ در مجله Studies in Higher Education منتشر شده، ساختار مدیریتی ۴۰ دانشگاه دولتی افغانستان و سوابق ۱۶۰ مدیر ارشد را بررسی کرده است. یافتههای این پژوهش نشان میدهند که مدیران باتجربه و دارای صلاحیتهای دانشگاهی، بهصورت نظاممند با مردانی عمدتاً پشتون و وفادار به ایدئولوژی طالبان جایگزین شدهاند؛ افرادی که بیشترشان در مدارس دینی پاکستان آموزش دیدهاند و شماری از آنان نیز در شورش مسلحانه طالبان مشارکت داشتهاند. به گفته پژوهشگران، این تغییر نشاندهنده گذار از مدیریت دانشگاهی مبتنی بر شایستگی به الگویی است که در آن تحصیل در مدارس دینی، پیوندهای قومی و وفاداری ایدئولوژیک نقش پررنگتری در انتصاب مدیران دارد. پژوهش همچنین استدلال میکند که این تغییرات، کارکرد دانشگاهها را بهعنوان فضایی برای پرسشگری و تفکر انتقادی تحت تأثیر قرار داده است.
جایگزینی استادان دانشگاه با روحانیون
در ۷ می ۲۰۲۵، گزارش هشت صبح از انتصاب ۱۵ روحانی بهعنوان مدرس در دانشگاههای البیرونی و پروان خبر داد. همزمان، ۱۶ عضو کادر علمی موجود از بستهای تدریسی کنار گذاشته و به پستهای اداری منتقل شدند. بر اساس این گزارش، بیشتر افراد منصوبشده فارغالتحصیل مدارس دینی پاکستان بودند.
این روند فقط به البیرونی و پروان محدود نمانده است. در فهرستی که روزنامه هشت صبح در فبروری ۲۰۲۶ به آن دست یافت، نام دستکم ۷۶ استاد از ۱۷ دانشگاه دولتی دیده میشود که بیشتر آنان در دانشکدههای شرعیات و مطالعات اسلامی تدریس میکردند. منابع این روزنامه گفتند استادان برکنارشده با روحانیون وابسته به طالبان جایگزین شدهاند. در این فهرست نام دانشگاههای کابل، کنر، بلخ، بدخشان، تخار، خوست، فاریاب، جوزجان، بغلان، البیرونی، هرات، غور، بامیان و ننگرهار دیده میشود.
براساس همین گزارش هشت صبح و به نقل از منابع این روزنامه، طالبان نهادی به نام «جامعه عبدالله بن مسعود» ایجاد کرده است که زیرمجموعه «جامعه تخصصات» این گروه فعالیت میکند و ملاهای مدارس دینی را برای تدریس در دانشگاهها جذب میکند. به گفته منابع این روزنامه، این نهاد به اعضای طالبان و ملاهای نزدیک به این گروه اسناد دکترا اعطا میکند و ارزیابی عقاید و روند برکناری استادان شرعیات نیز از طریق آن انجام میشود.
برخورد با استادان منتقد
در کنار حذف اداری، استادانی که از طالبان انتقاد کردهاند نیز با بازداشت و فشار مواجه شدهاند. فیضالله جلال، استاد دانشگاه کابل، در جنوری ۲۰۲۲ پس از انتقاد علنی از طالبان بازداشت شد.
در اکتبر ۲۰۲۴ نیز جاوید مومند، استاد دانشگاه کابل و تحلیلگر سیاسی، توسط استخبارات طالبان بازداشت شد. محمد انور پناهی، رئیس دانشکده اقتصاد دانشگاه ابوریحان، نیز در جولای ۲۰۲۴ بازداشت و طبق گزارش Scholars at Risk در جریان بازداشت مورد ضربوشتم قرار گرفت.
فشارهای مذهبی و قومی
فشار بر استادان تنها به مواضع سیاسی محدود نمانده است. در دانشگاه سید جمالالدین افغان در کنر، ۱۲ استاد در دسامبر ۲۰۲۴ تحت فشار مجبور به استعفا شدند و گزارشها این اقدام را به اتهام ارتباط آنان با جریانهای سلفی مرتبط دانستند.
در دانشگاه بامیان نیز گزارشهایی از حذف گسترده استادان هزاره منتشر شده است. در می ۲۰۲۵، طالبان ۵۳ بست این دانشگاه، از جمله ۳۴ بست کادری، را تنقیص کرد. گزارشهای منتشرشده میگویند بیشتر استادان برکنارشده هزاره و دارای مدارک ماستری و دکترا بودند، در حالی که بست استادان پشتونتبار حفظ شده است. پیش از آن نیز، بر اساس بررسی روزنامه اطلاعات روز، دستکم ۴۹ استاد هزاره از دانشگاه بامیان برکنار یا وادار به ترک وظیفه شده بودند. منابع این روند را تبعیضآمیز و بخشی از حذف قومی در ساختار دانشگاه توصیف کردهاند.
گزارش آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا (EUAA) بر اساس گزارش نهاد حقوق بشری رواداری میگوید که مقامهای طالبان در روندهای استخدام و برکناری، علاوه بر وفاداری ایدئولوژیک، از معیارهای قومی و مذهبی نیز بهصورت تبعیضآمیز استفاده کردهاند. این گزارش میگوید در بازسازی ساختار وزارت تحصیلات عالی و دانشگاهها در نیمه نخست ۲۰۲۵، کارکنان غیرپشتون در مناطقی مانند کابل، پنجشیر و بامیان بهطور نامتناسب تحت تأثیر حذف بستها قرار گرفتند و شماری از استادان هزاره نیز برکنار یا به انتقال به دانشگاههای مناطق عمدتاً پشتوننشین مجبور شدند.
در مجموع، آنچه در پنج سال گذشته در دانشگاههای افغانستان رخ داده، فقط کاهش شمار استادان نیست. تغییر در ترکیب کادر دانشگاهی و محدودشدن فضای نقد و پرسشگری، بر فضای علمی دانشگاهها نیز تأثیر گذاشته است. امتیاز افغانستان در شاخص آزادی علمی از ۰٫۲۶ در سال ۲۰۲۱ به ۰٫۰۹ در سال ۲۰۲۵ رسیده است؛ این کاهش نیز نشاندهنده محدودترشدن آزادی علمی در افغانستان است.
آر.ام مدیا در گزارشی جداگانه، آمار و ابعاد حذف، تنقیص و خروج استادان دانشگاههای افغانستان در پنج سال گذشته را مستند کرده است؛ این گزارش را اینجا بخوانید.
