زنان در پنج سال گذشته از دانشگاههای افغانستان از دو جایگاه کنار گذاشته شدهاند: نخست بهعنوان دانشجو و سپس بهعنوان استاد و عضو کادر علمی. این روند یکباره اتفاق نیفتاد. در ماههای نخست پس از بازگشت طالبان، دانشگاهها به روی دختران باز ماند، اما قواعد تازهای برای جداسازی زنان و مردان وضع شد. سپس محدودیتها به انتخاب رشته و نحوه حضور زنان گسترش یافت و در دسامبر ۲۰۲۲، طالبان تحصیل دختران در دانشگاهها را بهطور کامل ممنوع کرد. پس از آن، استادان زن نیز از حضور در دانشگاه و تدریس بازماندند. و در نهایت، موج برکناری استادان زن در دانشگاههای دولتی آغاز شد.
جداسازی دختران و پسران
یکی از نخستین تغییرات طالبان در آموزش عالی، جداسازی دانشجویان زن و مرد بود. در ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۱، عبدالباقی حقانی، سرپرست وقت وزارت تحصیلات عالی طالبان، اعلام کرد که دانشگاهها اجازه آموزش مشترک دختران و پسران را ندارند. او گفت صنفهای زنان باید از مردان جدا باشد و در صورت نبود استاد زن، امکان تدریس از پشت پرده یا بهصورت آنلاین مطرح شد. همزمان، حجاب اجباری و بازنگری در نصاب آموزشی نیز اعلام شد.
در برخی دانشگاهها، جداسازی به تفکیک زمان و مکان انجام شد. گزارشهای مربوط به دستورهای طالبان در سپتامبر ۲۰۲۱ نشان میدهد که برای صنفهای دختران و پسران زمانهای جداگانه در نظر گرفته شد و در برخی موارد، دانشجویان زن و مرد باید از ورودیهای جداگانه استفاده میکردند. در شماری از دانشگاهها نیز پرده برای جدا کردن دانشجویان در صنفها به کار گرفته شد.
این محدودیتها در عمل تنها به جداسازی صنفها محدود نماند. سازمان عفو بینالملل در جولای ۲۰۲۲گزارش کرد که دانشگاهها برای اجرای جداسازی جنسیتی با کمبود بودجه و نیروی انسانی روبهرو بودند و این وضعیت به دانشجویان زن آسیب میزد. یک دانشجوی دانشگاه ننگرهار نیز گفته است که در نتیجه این محدودیتها، زنان مجبور شدند برخی دیپارتمنتها را ترک کنند.
در سال ۲۰۲۲، محدودیتها به انتخاب رشته نیز رسید. بر اساس گزارش عفو بینالملل، طالبان در اکتبر همان سال زنان را از ثبتنام در شماری از رشتههای دانشگاهی منع کرد و رشتههایی مانند خبرنگاری، زراعت، وترنری، انجنیری و اقتصاد برای زنان تا حد زیادی یا بهطور کامل غیرقابل دسترس شد.
ممنوعیت تحصیل زنان
در ۲۰ دسامبر ۲۰۲۲، وزارت تحصیلات عالی طالبان در نامهای به دانشگاههای دولتی و خصوصی دستور داد که تحصیل دانشجویان زن «تا اطلاع ثانوی» متوقف شود. این دستور در تمام دانشگاههای دولتی و خصوصی افغانستان اجرا شد.
طالبان در توضیح این تصمیم، مسائلی مانند اختلاط زنان و مردان، نحوه پوشش، خوابگاههای دخترانه و محتوای برخی رشتهها را مطرح کرد. با این حال، ممنوعیت «تا اطلاع ثانوی» ادامه یافت و زنان دیگر اجازه حضور در دانشگاهها را پیدا نکردند. تا سال ۲۰۲۶، افغانستان همچنان تنها کشور جهان است که در آن تحصیل دختران در دوره متوسطه و آموزش عالی بهطور رسمی ممنوع است.
استادان زن؛ از دانشگاه به خانه
ممنوعیت تحصیل زنان، به معنای حذف استادان زن از دانشگاه نیز بود. در ۲۲ دسامبر ۲۰۲۲، تنها دو روز پس از ممنوعیت تحصیل زنان، وزارت تحصیلات عالی طالبان به دانشگاههای دولتی و خصوصی دستور داد که هیچ زنی اجازه ورود به دانشگاه را نداشته باشد. این دستور صراحتاً شامل استادان زن و کارمندان زن دانشگاهها نیز میشد و آنان را از تدریس و حضور در محل کار منع میکرد.
گزارش پژوهشی منتشرشده در Studies in Higher Education نشان میدهد که استادان زن دانشگاههای دولتی پس از ممنوعیت تدریس، همچنان در استخدام دانشگاه باقی ماندند و معاش دریافت میکردند، هرچند معاش آنان بهشدت کاهش یافته بود. این گزارش میافزاید که تا اکتبر ۲۰۲۵، اکثریت قریب به اتفاق این استادان برکنار شده بودند.
کاهش معاش به پنج هزار افغانی
در ۲ جون ۲۰۲۴، اداره امور طالبان به شماری از ادارههای محلی دستور داد معاش زنان کارمند دولت که در دوره جمهوری استخدام شده بودند، بدون در نظر گرفتن رتبه و سابقه کاری، به ۵ هزار افغانی در ماه کاهش یابد.
متن اولیه این دستور ابهام زیادی داشت و این پرسش را ایجاد کرد که آیا کاهش معاش شامل تمام زنان کارمند میشود یا فقط زنانی که پس از بازگشت طالبان اجازه حضور در محل کار را نداشتند. وزارت معارف طالبان نیز برای روشن شدن همین موضوع از رهبری طالبان استعلام کرد و در مقطعی دستور توقف پرداخت معاش زنان را تا دریافت دستور جدید صادر کرد.
در ۷ جولای ۲۰۲۴، وزارت مالیه طالبان توضیح داد که زنانی که هر روز به محل کار میروند، معاش قبلی خود را دریافت خواهند کرد و ۵ هزار افغانی برای زنانی تعیین شده که سر کار نمیروند. احمدولی حقمل، سخنگوی وزارت مالیه، نیز گفت زنانی که مجبور به خانهنشینی شدهاند، ماهانه ۵ هزار افغانی دریافت خواهند کرد.
این توضیح برای استادان زن دانشگاهها اهمیت ویژه داشت، زیرا آنان از جمله زنانی بودند که پس از ممنوعیت تدریس، اجازه حضور در دانشگاه را نداشتند.
در همان سال، اداره پناهندگی اتحادیه اروپا (EUAA) گزارش داد که کاهش معاش برای برخی زنان به معنای از دست دادن ۷۵ درصد درآمد قبلی آنان بوده است.
از خانهنشینی تا برکناری
خانهنشینی استادان زن پایان این روند نبود. در ماه می ۲۰۲۵، طالبان موج تازهای از کاهش بستها و برکناری کادر علمی دانشگاهها را آغاز کرد. در دانشگاه کابل، منابع دانشگاهی به افغانستان اینترنشنال گفتند که فهرستی شامل ۲۶۴ استاد و کارمند اداری برای برکناری تهیه شده است. از این میان، ۱۷۰ نفر استاد بودند و حدود ۷۰ نفر آنان زن بودند. منابع گفتند که تمامی کارمندان زن دانشگاه کابل، از استادان تا کارمندان اداری، در فهرست برکناری قرار گرفته بودند.
در همان ماه، روند برکناری استادان زن به دانشگاههای دیگر نیز رسید. خبرگزاری بانوان افغانستان، بر اساس فهرستی که به دست این رسانه رسیده بود، گزارش کرد که ۸۱ زن از دانشگاه هرات برکنار شدهاند. از این میان، هشت نفر در بخشهای اداری و مالی کار میکردند و بقیه اعضای کادر علمی بودند.
آمارهای منتشرشده درباره استادان زن نشان میدهد که این روند محدود به یک دانشگاه نبود. تلویزیون آمو در ماه می ۲۰۲۵ گزارش داد که موج جدید برکناریها در دانشگاههای دولتی هرات، فراه، بادغیس، غور و نیمروز در حال گسترش است و زنان بخش قابل توجهی از افراد هدف قرارگرفته را تشکیل میدهند.
گزارش یونسکو درباره وضعیت آموزش عالی افغانستان نیز ابعاد بزرگتری از خروج کادر علمی زن را نشان میدهد. بر اساس این گزارش، ۸۴ درصد استادان زن دانشگاهها از دانشگاه خارج شدهاند، در حالی که این رقم برای استادان مرد ۳۴ درصد بوده است.
حذف دوگانه
آنچه در این پنج سال بر زنان در آموزش عالی افغانستان گذشته است، تنها محرومیت از یک فرصت آموزشی یا از دست دادن یک شغل نیست؛ طالبان زنان را هم از جایگاه دانشجو و هم از جایگاه استاد و پژوهشگر از ساختار دانشگاه کنار زدهاند. با بستهشدن درهای دانشگاه به روی زنان و حذف تدریجی استادان زن از محیط علمی، امکان حضور و مشارکت آنان در دو سوی فرایند تولید و انتقال دانش از میان رفته است. حاصل این سیاست، فقط حذف زنان از دانشگاه نیست؛ بلکه تضعیف عامدانه جایگاه آنان در تولید، انتقال و بازتولید دانش در افغانستان است.
