تغییرات آموزش عالی افغانستان در پنج سال گذشته تنها به حذف استادان یا ممنوعیت تحصیل زنان محدود نمانده است. طالبان همزمان مقررات مربوط به ظاهر و رفتار دانشجویان و استادان را گسترش داده، آموزشهای دینی را افزایش داده و در محتوای درسی، کتابها و مضامین دانشگاهی نیز تغییراتی ایجاد کرده است. مجموعه این اقدامات، هم فضای روزمره دانشگاهها و هم محتوایی را که در آنها آموزش داده میشود، تغییر داده است.
کنترل ظاهر و رفتار
یکی از نخستین حوزههایی که طالبان در محیط دانشگاه بر آن مقررات مشخص وضع کرده است، ظاهر و رفتار دانشجویان و استادان است. این مقررات در مواردی در قالب مکتوبهای رسمی به دانشگاهها ابلاغ شده و موضوعاتی مانند ریش، پوشش، کلاه و شرکت در نماز جماعت را دربر میگیرد.
در اکتبر ۲۰۲۴، ریاست امر به معروف و نهی از منکر طالبان در بدخشان طی یک مکتوب رسمی به دانشگاه این ولایت دستور داد که دانشجویان لباس افغانی و کلاه بپوشند و استادان، دانشجویان و کارمندان ریش خود را کوتاه نکنند. این مکتوب همچنین استادان، کارمندان و دانشجویان را به حضور در نماز جماعت ملزم کرده و هشدار داده بود که نام کسانی که در نماز جماعت شرکت نمیکنند، به «کمیته دعوت و ارشاد» این ولایت فرستاده خواهد شد.
این دستورها در دانشگاهها با نظارت و برخورد نیز همراه شدهاند. در اکتبر ۲۰۲۴، مسئولان امر به معروف طالبان در نشستی با استادان، رؤسای دانشکدهها و آمران دیپارتمنتهای دانشگاه هرات هشدار دادند که استادان باید ریش داشته باشند و در نماز جماعت شرکت کنند. به گفته منابع حاضر در این نشست، در صورت رعایت نکردن این مقررات، استادان با مجازات و حتی زندان روبهرو خواهند شد.
در ۲۰ آگست ۲۰۲۶، هشت استاد دانشکدهٔ طب دانشگاه هرات توسط مأموران امر به معروف طالبان بازداشت شدند. منابع محلی گفتند که این استادان به دلیل کوتاهی یا نداشتن ریش بازداشت و برای مدتی در یک کانتینر نگهداری شده بودند.
در مورد دانشجویان، این مقررات حتی به دسترسی آنان به خوابگاه نیز گره خورده است. گزارش آر.ام مدیا در سپتامبر ۲۰۲۵ نشان داد که شماری از دانشجویان دانشگاههای دولتی بهدلیل نداشتن ریش از خوابگاهها اخراج شدند. در این گزارش، دانشجویان در چند ولایت گفتند که گذاشتن ریش، پوشیدن دستار و شرکت در نماز جماعت به شرایطی برای ماندن در خوابگاه تبدیل شده است و شماری از دانشجویان بهدلیل رعایت نکردن این دستورات، از دریافت اتاق خوابگاه محروم شدند.
این روند در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه داشته است. در جون ۲۰۲۶، منابع محلی از اخراج شماری از دانشجویان دانشگاه شیخ زاید در خوست از خوابگاه بهدلیل نداشتن ریش خبر دادند. در قندهار نیز در همین سال، دانشجویان به افغانستان اینترنشنال گفتند که محتسبان طالبان دانشجویانی را که ریش خود را تراشیده یا کوتاه کرده بودند از صنف بیرون کرده و از شرکت در امتحان بازداشتهاند.
گزارش گاردین در جولای ۲۰۲۶ نیز نشان میدهد که این روند در ولایات مختلف کشور گسترش یافته است. این گزارش بر اساس گفتوگو با بیش از ۲۰ دانشجو در دانشگاههای هفت ولایت افغانستان، از الزام دانشجویان مرد به گذاشتن ریش، پوشیدن لباس سنتی، شرکت در نماز و حضور در برنامههای مذهبی خبر داده است. دانشجویان همچنین از افزایش کنترلهای مذهبی و کاهش فضای بحث و پرسش در دانشگاهها گفتهاند.
تحمیل چارچوب مذهبی
در اوایل سال ۲۰۲۶، وزارت تحصیلات عالی طالبان تعهدنامهای ۱۴ مادهای را در دانشگاهها توزیع کرد که دانشجویان را به رعایت مجموعهای از مقررات مذهبی و رفتاری ملزم میکند. نسخههایی از این سند در اختیار رسانهها قرار گرفته است. طبق این سند، دانشجویان باید مو و ریش خود را مطابق دستور طالبان اصلاح کنند، پیراهنوتنبان بپوشند، بدون کلاه یا دستار رفتوآمد نکنند و از شنیدن موسیقی و دیدن تصاویر موجودات زنده خودداری کنند. ماده ششم این تعهدنامه نیز دانشجویان را به پیروی از مذهب حنفی ملزم میکرد.
گزارشهای منتشرشده بر اساس نسخههای این تعهدنامه نشان میدهند که وزارت تحصیلات عالی آن را در دانشگاههای مختلف دولتی و خصوصی توزیع کرده است. در ماه می ۲۰۲۶، آمو به نقل از اسناد و منابع خود گزارش داد که بیش از ۱۰ هزار دانشجو در دانشگاههای غرب افغانستان به امضای این تعهدنامه وادار شدهاند.
در دانشگاه کابل نیز نسخهای از همین تعهدنامه منتشر شده است. بر اساس بند ششم این سند، دانشجویان پیرو مذاهب دیگر، از جمله شیعیان، را نیز ملزم میکند که برای «حفظ وحدت و اتفاق امت» خود را پیرو مذهب حنفی معرفی کنند.
این رویکرد در برخورد با پیروان مذاهب دیگر نیز دیده میشود. در دسامبر ۲۰۲۳ وزارت تحصیلات عالی طالبان به دانشگاهها و مؤسسات تحصیلات عالی خصوصی دستور داد کتابهای مغایر با فقه حنفی را از کتابخانههای خود حذف کنند؛ این کتابها شامل آثاری درباره عقاید شیعه نیز میشد.
افزایش آموزشهای دینی
در دوره جمهوری، مضمون «ثقافت اسلامی» در نصاب بسیاری از رشتههای دانشگاهی برای دوره چهارساله ۸ کریدت داشت. پس از بازگشت طالبان، وزارت تحصیلات عالی این گروه، این رقم را به ۲۴ کریدت افزایش داد.
در برخی برنامهها نیز تغییرات دیگری در تعداد واحدهای آموزش دینی گزارش شده است. محتوای این واحدها موضوعاتی مانند عقاید اسلامی، عبادات، سیرت پیامبر، اخلاق و نظام اجتماعی، سیاسی و اقتصادی اسلام را دربر میگیرد.
حذف کتابها
تغییر محتوای آموزش عالی به برنامههای درسی محدود نمانده است. در آگست ۲۰۲۵، وزارت تحصیلات عالی طالبان در مکتوبی به دانشگاههای دولتی و خصوصی دستور داد تدریس و استفاده از ۶۷۹ عنوان کتاب و منبع درسی متوقف شود. بر اساس این مکتوب، این آثار پیش از قرار گرفتن در فهرست ممنوعه، توسط کمیتهای بررسی شده بودند و محتوای آنها از نظر ایدئولوژیک، فرهنگی، دینی و علمی ارزیابی شده بود. فهرست این کتابها در یک ضمیمه ۵۰ صفحهای به مکتوب وزارت تحصیلات عالی ارائه شده بود.
در میان این آثار، ۱۴۰ عنوان کتاب نوشتهشده توسط زنان قرار داشت. در این فهرست همچنین کتابهایی درباره دموکراسی، حقوق بشر، حقوق زنان، حکومتداری خوب، توسعه، علوم سیاسی و موضوعات اجتماعی دیده میشود. گزارشهای منتشرشده همچنین از حضور شمار زیادی از آثار نویسندگان یا ناشران ایرانی در این فهرست خبر دادهاند.
گزارش EUAA در سال ۲۰۲۶ نیز حذف حدود ۶۸۰ کتاب «ناسازگار با شریعت» از دانشگاهها را ثبت کرده است. این گزارش همچنین به اطلاعاتی اشاره میکند که بر اساس آن، کتابهای نوشتهشده توسط زنان اجازه تدریس در دانشگاهها را ندارند.
حذف و بازنگری مضامین دانشگاهی
همزمان با حذف کتابها، طالبان بخشی از مضامین دانشگاهی را نیز از نصاب آموزش عالی کنار گذاشته است. بر اساس مکتوب وزارت تحصیلات عالی طالبان در آگست ۲۰۲۵، پس از بررسی نصاب دانشگاهها توسط علما و متخصصان شرعی، ۱۸ مضمون به دلیل «مغایرت با شریعت و پالیسی نظام» از نصاب حذف شد و ۲۰۱ مضمون دیگر که به گفته این وزارت «مشکلات نسبی» داشتند، مشمول بازنگری و اصلاح شدند.
فهرست ۱۸ مضمون حذفشده نشان میدهد که بخش قابل توجهی از آنها به علوم انسانی و اجتماعی مربوط است. در این فهرست «حقوق اساسی افغانستان»، «جنبشهای سیاسی اسلامی»، «حکومتداری خوب»، «نظامهای انتخاباتی»، «نظام سیاسی افغانستان»، «جامعهشناسی سیاسی افغانستان»، «جنسیت و توسعه»، «حقوق بشر و دموکراسی»، «تحلیل قانون اساسی افغانستان»، «جهانیشدن و توسعه»، «جامعهشناسی زنان» و «فلسفه اخلاق» دیده میشود. همچنین مضامینی مانند «آزار و اذیت جنسی»، «تنوع جنسیتی در اشتغال»، «ارتباطات جنسیتی» و «نقش زنان در ارتباطات عمومی» نیز از فهرست آموزش حذف شدهاند.
سقوط آزادی آکادمیک
این دستورات فراتر از کنترل ظاهر و رفتار دانشجویان و استادان رفتهاند و بر فضای علمی دانشگاهها نیز اثر گذاشتهاند. مجموعه این تغییرات، در کنار حذف و جابهجایی استادان و خروج بخش بزرگی از جامعه دانشگاهی، به تضعیف ظرفیت علمی دانشگاههای افغانستان منجر شده و فاصله آنها را با یک محیط دانشگاهی آزاد و پویا بیشتر کرده است.
