در پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، برکناری، تنقیص، جابهجایی و استعفای استادان در دانشگاههای دولتی افغانستان به روندی گسترده تبدیل شده است. از دانشگاه کابل تا دانشگاههای هرات، بلخ، بامیان، خوست، پکتیا، بدخشان، کنر و ننگرهار، موارد متعددی از تغییر و کاهش کادر علمی ثبت شده است.
آر.ام مدیا در این گزارش، بر اساس آمار و موارد منتشرشده در رسانهها و گزارشهای نهادهای ناظر، موارد ثبتشده از تغییر کادر علمی دانشگاههای افغانستان را از آگوست ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶ بررسی کرده است. دلایل این تغییرات و سایر محدودیتهای اعمالشده بر دانشگاهها در گزارشهای بعدی بررسی خواهد شد.
کابل
دانشگاه کابل از نخستین مراکز آموزش عالی افغانستان بود که پس از بازگشت طالبان با تغییرات گسترده در کادر علمی روبهرو شد. در سپتامبر ۲۰۲۱، پس از برکناری محمد عثمان بابوری، رئیس دانشگاه کابل، و انتصاب محمد اشرف غیرت، حدود ۷۰ عضو کادر آموزشی دانشگاه استعفا کردند.
خروج استادان دانشگاه کابل در ماههای بعد نیز ادامه یافت. بیبیسی فارسی در سال ۲۰۲۳ گزارش داد که بیش از ۴۰۰ نفر از حدود ۷۸۰ استاد دانشگاه کابل در ۲۰ ماه نخست پس از بازگشت طالبان، افغانستان را ترک کردهاند.
در جنوری ۲۰۲۵، وزارت تحصیلات عالی طالبان ۲۶ تن از استادان دانشکدههای شرعیات دانشگاه کابل، دانشگاه طبی کابل، دانشگاه تعلیم و تربیه کابل و دانشگاه پولیتخنیک کابل را از بستهای علمی منفک و آنان را در بستهای اداری استخدام کرده است. به گزارش روزنامه ۸صبح، این استادان با افراد وابسته به طالبان، که بیشترشان فارغالتحصیل مدارس دینی پاکستان بودند، جایگزین شدند.
در می ۲۰۲۵، موج دیگری از برکناریها در دانشگاه کابل گزارش شد. افغانستان اینترنشنال به نقل از منابع دانشگاهی نوشت که نام ۲۶۴ استاد و کارمند اداری در فهرست اخراجشدهها قرار داشته و ۱۷۰ نفر از این افراد استاد بودهاند که حدود ۷۰ نفر آنان نیز زن بودهاند. همان گزارش تأکید کرد که طالبان آمار رسمی و دقیق این برکناریها را اعلام نکرده و تأیید مستقل فهرست ممکن نبوده است.
در دسامبر۲۰۲۵ نیز افغانستان اینترنشنال گزارش داد که طالبان دستکم سه استاد پاکستانی را در دانشگاه کابل استخدام کرده است. این رسانه به نقل از منابع دانشگاهی نوشت که این اقدام در شرایطی صورت گرفته که شمار زیادی از استادان باتجربه و دارای رتبههای علمی بلند از دانشگاهها برکنار شده یا کشور را ترک کردهاند.
مجموع این موارد نشان میدهد که تغییر کادر دانشگاه کابل تنها از طریق اخراج مستقیم صورت نگرفته، بلکه استعفا، مهاجرت، انتقال از بست علمی به اداری و حذف بستها نیز در کاهش یا تغییر کادر علمی این دانشگاه نقش داشته است.
هرات
عبدالله فائز، رئیس پیشین دانشگاه هرات، در آگوست ۲۰۲۲ به رسانهٔ زنتایمز گفت که در یک سال پس از بازگشت طالبان، ۱۰۸ استاد از این دانشگاه اخراج شدهاند. به گفته او، دانشگاه هرات پیش از بازگشت طالبان نزدیک به ۵۰۰ عضو کادر علمی داشت.
در میان ۱۰۸ استاد اخراجشده، ۳۰ نفر زن بودند. فائز همچنین گفته بود که پیش از بازگشت طالبان ۱۱۳ زن در میان اعضای کادر علمی دانشگاه هرات حضور داشتند.
در ۲۰ آگوست ۲۰۲۶، ۱۱ استاد دانشکده طب دانشگاه هرات استعفا کردند. این استعفا پس از بازداشت هشت استاد این دانشکده توسط مأموران امر به معروف طالبان صورت گرفت. منابع محلی گفتند این استادان به دلیل کوتاهی یا نداشتن ریش بازداشت و برای مدتی در یک کانتینر نگهداری شده بودند.
با استعفای این ۱۱ استاد، به گفته منابع، نیمی از کادر آموزشی ۲۲ نفری دانشکده طب خالی شد. منابع افزودند که مقامهای طالبان در دانشگاه هرات، استعفای این استادان را نپذیرفته و آنها را به زندان تهدید کردند.
بلخ
در آپریل ۲۰۲۲، ۵۰ استاد و هشت کارمند اداری و مالی دانشگاه بلخ از وظایفشان برکنار شدند. در گزارشهای آن زمان درباره ترکیب قومی افراد برکنارشده و احتمال جایگزینی برخی آنان با روحانیون و افراد نزدیک به طالبان نیز ادعاهایی مطرح شد.
دانشگاه بلخ اصل برخی از این ادعاها را رد کرد، اما شماری از استادان به رسانهها گفتند که خودشان یا همکارانشان در میان افراد برکنارشده بودهاند.
بامیان
در می ۲۰۲۵، ۵۳ بست در دانشگاه بامیان تنقیص شد که ۳۴ بست آن مربوط به کادر علمی بود. گزارشهای منتشرشده درباره این روند گفتهاند که بیشتر افراد برکنارشده از کادر دانشگاه، از جمله استادان دارای مدارک ماستری و دکترا، بودند.
روزنامه اطلاعات روز در گزارشی این رقم را بیش از ۵۰ نفر اعلام کرد و نوشت که بیشتر افراد برکنارشده از جامعه هزاره بودند. این روزنامه افزود که طالبان یک سال قبل از آن نیز دستکم ۴۹ استاد «هزارهتبار» در دانشگاه بامیان را برکنار و یا مجبور به ترک شغل کرده بودند.
خوست
در دانشگاه شیخ زاید خوست، در می ۲۰۲۵ حدود ۱۲۰ عضو کادر علمی و اداری تحت عنوان «تنقیص» از وظایفشان کنار گذاشته شدند. Scholars at Risk این مورد را ثبت کرده و نوشته است که بسیاری از افراد برکنارشده با حکومت پیشین افغانستان ارتباط داشتند یا با طالبان اختلاف ایدئولوژیک داشتند
پیش از آن، در دسامبر ۲۰۲۴، حسامالدین رحیمزی، استاد دانشکده فقه و حقوق این دانشگاه، پس از اعتراض به روند ارزیابی استادان مورد ضربوشتم و بازداشت قرار گرفته بود.
پکتیا
در دانشگاه پکتیا، در می ۲۰۲۵، ۹۰ استاد و کارمند از وظایفشان تنقیص شدند. بر اساس گزارشهای منتشرشده، در میان آنان ۳۵ استاد، ۱۸ پزشک شفاخانه کادری و شماری از کارمندان اجیر دانشگاه حضور داشتند.
منابع گفته بودند که شماری از استادان تنقیصشده دارای رتبه علمی پوهندوی یا مدرک دکترا بودهاند و فهرستی از استادان دیگر نیز برای تنقیص آماده شده بود.
بدخشان
در مارچ ۲۰۲۵، وزارت تحصیلات عالی طالبان شش استاد دانشکده شرعیات دانشگاه بدخشان را از وظایفشان برکنار کرد. ۸صبح گزارش داد که این استادان دارای درجات علمی بلند و بیش از ده سال سابقه تدریس بودند.
در می ۲۰۲۵ نیز وظایف ۳۶ عضو کادر دانشگاه بدخشان تنقیص شد. گزارشهای منتشرشده گفتهاند که بیشتر افراد موجود در فهرست استاد بودند و بخش قابل توجهی از آنان زنان بودند.
کنر
در دسامبر ۲۰۲۴، ۱۲ استاد دانشگاه سید جمالالدین افغان در کنر، به دلیل «سلفی بودن» از وظایفشان برکنار شدند. هشت نفر آنان در دانشکده شرعیات، دو نفر در دانشکده زراعت و دو نفر در دانشکده تعلیم و تربیه تدریس میکردند.
پروان و کاپیسا
در می ۲۰۲۵، ۸صبح از برکناری ۱۶ عضو کادر علمی در دانشگاههای پروان و البیرونی خبر داد. همزمان ۱۵ نفر (ملا) بهعنوان استاد در این دو دانشگاه استخدام شدند. بر اساس این گزارش، استادان پیشین از بستهای کادری کنار گذاشته شده و قرار بود به بستهای اداری منتقل شوند.
ننگرهار
در دانشگاه ننگرهار نیز مواردی از حذف و تنقیص بستهای دانشگاهی گزارش شده است.
در می ۲۰۲۵، اطلاعات روز از حذف ۹ بست در دانشکده تعلیم و تربیه دانشگاه ننگرهار خبر داد. بر اساس این گزارش، شش بست استاد و سه بست اداری شامل این روند بوده است و دو زن، یک استاد و یک کارمند اداری، نیز در میان افراد قرار داشتند.
سایر دانشگاهها
گزارشهای منتشرشده نشان میدهد که تغییر کادر علمی تنها به دانشگاههای کابل، هرات، بلخ، بامیان، خوست، پکتیا، بدخشان، کنر، پروان، کاپیسا و ننگرهار محدود نبوده است.
در گزارشی تحقیقی که ۸صبح در فبروری ۲۰۲۶ منتشر کرد، فهرستی شامل نام دستکم ۷۶ استاد از ۱۷ دانشگاه دولتی افغانستان بررسی شده است که در سالهای پس از بازگشت طالبان از وظایفشان منفک یا برکنار شدهاند. این فهرست دانشگاههایی در کابل، کنر، بلخ، بدخشان، تخار، خوست، فاریاب، جوزجان، بغلان، البیرونی، هرات، غور، بامیان و ننگرهار را دربر میگیرد.
ملاحظات درباره آمار
آمار موجود درباره پنج سال گذشته یک رقم واحد و جامع از شمار استادان برکنارشده، تنقیصشده، جابهجاشده، مستعفی یا مهاجرتکرده ارائه نمیکند. با این حال، آمار و موارد ثبتشده در دانشگاههای مختلف، تصویری از گستردگی این روند و تغییرات ایجادشده در کادر علمی دانشگاههای افغانستان ارائه میدهد. این گزارش تلاش کرده است مواردی را که در منابع مختلف منتشر و قابل استناد بودهاند، به تفکیک دانشگاه و ولایت گردآوری کند.
