د یوه داسې داستان لیکونکي ژوند او ادبي کارنامې چې د پښتو ناول یې د ورځني ژوند تجربو ته نږدې کړ
ځینې لیکوالان د کیسې لپاره لرې او نااشنا نړۍ لټوي، خو ځینې نور د هماغه ژوند په منځ کې داسې څه ویني چې هره ورځ یې تر څنګ تېرېږو.
نصیر احمد احمدي له هغو لیکوالانو څخه و چې د داستانونو نړۍ یې د خلکو له ورځني ژوند څخه جوړوله. د کلي له کوڅو، د کورونو له انګړونو، د مهاجرت له اوږدو لارو او د انسانانو له هغو ستونزو څخه یې کیسې راایستلې چې د جګړې، بېوزلۍ، دودونو او ټولنیزو بدلونونو تر سیوري لاندې یې ژوند تېراوه.
احمدي په پښتو ادبیاتو کې تر ډېره د خپلو ناولونو له لارې پېژندل کېږي؛ داسې ناولونه چې لوستونکی یې د پېچلې ژبې پر ځای د یوې روانې او پرله پسې کیسې له لارې له ځان سره بیايي.
هغه پوهېده چې څنګه یو کرکټر له یوې ستونزې سره مخ کړي، څنګه د یوې ساده مکالمې له لارې د انسانانو اړیکې څرګندې کړي او څنګه د پېښو په پرله پسې تړاو سره د لوستونکي لېوالتیا ژوندۍ وساتي.
له غزني څخه د لیکوالۍ تر نړۍ
نصیر احمد احمدي، د فتحالله احمدي زوی، په ۱۳۵۳ لمریز کال کې د غزني ولایت د قره باغ ولسوالۍ په ملک غلام رسول کلي کې زېږېدلی و. خپلې زدهکړې یې په غزني، کابل او پېښور کې وکړې او په ۱۳۷۰ لمریز کال کې د کابل له حبیبیې لېسې څخه فارغ شو.
د جګړو او بې ثباتۍ هغه کلونه چې د ډېرو افغانانو ژوند یې بدل کړ، د احمدي د ژوند له تجربو هم بېل نه وو. هغه وروسته په خپلو داستانونو کې څو ځله همدې نړۍ ته ورګرځېد؛ د هغو خلکو نړۍ ته چې ژوند یې د لویو سیاسي او ټولنیزو پېښو تر اغېز لاندې بدلېده، خو د دغو پېښو په ټاکلو کې یې خپله ونډه نه لرله.
احمدي د لیکوالۍ تر څنګ له رسنیو سره هم کار کاوه. له ۲۰۰۳ میلادي کال راهیسې یې په رسنیز ډګر کې فعالیت درلود او د داستان لیکوالۍ ترڅنګ یې ژورنالېستکې لیکنې، ژباړې او د مشهورو شخصیتونو ژوند لیکونه هم لیکلي دي.
نصیر احمد احمدي د ۲۰۲۱ میلادي کال د جولای په ۱۰مه، د کرونا ناروغۍ له امله په کابل کې ومړ. هغه ۴۷ کلن و او د خپل ژوند په اوږدو کې یې د پښتو داستاني ادب لپاره ګڼ ناولونه، د لنډو کیسو ټولګې او نور ادبي آثار په میراث پرېښودل.
ساده ژبه، خو حساب شوې کیسه
د احمدي د لیکوالۍ یوه څرګنده ځانګړنه د ژبې رواني او سادګي ده. هغه ډېری وخت د پېچلو عبارتونو او درنو ادبي جوړښتونو پر ځای له لنډو، روښانه او د خلکو له ورځنۍ ژبې سره نږدې جملو څخه کار اخیسته. خو دا سادګي د داستان د ساده والي معنا نه لري.
د هغه په ناولونو کې مکالمې یوازې د خبرو د تبادلې لپاره نه دي. کرکټرونه د خپلو خبرو له لارې ځانونه څرګندوي؛ د هغوی ترمنځ توپیرونه، ټولنیز واټنونه او پټې شخړې د همدغو خبرو په منځ کې راښکاره کېږي. د غزني او قره باغ د سیمې ځینې محلي کلمې او تعبیرونه هم د ده نثر ته ځانګړی رنګ ورکوي.
احمدي د کیسې د پرمخ بیولو لپاره له پېښو، فرعي روایتونو او ناڅاپي بدلونونو څخه ګټه اخلي. کله ناکله یوه کوچنۍ پېښه د داستان په اوږدو کې د یوې لویې ستونزې د څرګندېدو لامل ګرځي. د همدې روایت جوړونې مهارت دی چې لوستونکی د کیسې له پای سره د بلې پېښې د پیل پوښتنه پیدا کوي.
د هغه په داستانونو کې ټولنیزې ستونزې یوازې د لیکوال په مستقیمه وینا نه بیانېږي. مهاجرت، فقر، جګړه، دودونه او نابرابري د کرکټرونو په ژوند، انتخابونو او برخلیکونو کې څرګندېږي. لوستونکی د دغو موضوعاتو په اړه د شخصیتونو له تجربو څخه پوهېږي.
له تاریخ څخه تر مهاجرت پورې؛ د ناولونو بېلابېلې نړۍ
«بغدادي پیر» د احمدي له مشهورو تاریخي ـ سیاسي ناولونو څخه دی. دغه اثر د امانالله خان د واکمنۍ او د هغه د دورې د سیاسي بدلونونو په چاپېریال کې داستاني نړۍ جوړوي. د ناول شهرت او څو ځله چاپېدل د احمدي په ادبي کارنامه کې د دې اثر ځانګړی ځای څرګندوي.
«اغزن سیم» د غیرقانوني مهاجرت او د قاچاقي لارو د سختو تجربو په اړه یو ټولنیز ناول دی. په دې اثر کې مهاجرت یوازې له یوه ځایه بل ځای ته سفر نه دی؛ بلکې د مجبوریتونو، خطرونو، بېلتونونو او انساني برخلیکونو روایت دی. د مریم د ژوند کیسه د ناول د عاطفي اغېز او داستاني تلوسې مهمه برخه جوړوي.
«جوجو» د احمدي له هغو ناولونو څخه دی چې د علمي تخییل په ژانر کې ځای لري. دغه اثر ښيي چې د هغه داستاني نړۍ یوازې د ورځني ژوند په واقعیتونو پورې محدوده نه وه. «نیکه» بیا د تاریخي ناول په توګه پېژندل کېږي او د تېر وخت پېښو ته داستاني بڼه ورکوي.
«زرو»، «ټال»، «یوه خبره درته وکړم؟» او «اخ وطنه!» هم د احمدي د ناولونو له جملې څخه دي. د دې ترڅنګ «رڼا»، «بوډا او د لېوانو پلونه»، «بړبوکۍ»، «پټان»، «خونکار»، «رنګه غوږونه» او «د غڼې ځاله» د هغه په خپرو شویو داستاني اثارو کې ثبت شوي دي.
د دغو ناولونو موضوعات او ژانرونه ښيي چې احمدي د یوې ځانګړې موضوع یا ثابتې داستاني بڼې لیکوال نه و. هغه کله تاریخ ته ورګرځېده، کله یې د ټولنیزو ستونزو او مهاجرت په اړه لیکل او کله یې د علمي تخییل له لارې د داستان نوې نړۍ جوړوله. خو په ټولو کې د کیسې د پرمخ بیولو او د لوستونکي د لېوالتیا ساتلو هڅه څرګنده ده.
لنډې کیسې، ژباړې او نور ادبي کارونه
احمدي د ناولونو تر څنګ د لنډو کیسو په برخه کې هم فعالیت درلود. د هغه درې چاپ شوې ټولګې «سړه سیلۍ»، «مینه» او «د واورې سړی» دي.
په لنډه کیسه کې د پېښو او شخصیتونو د پراختیا لپاره محدود ځای وي. له همدې امله، د احمدي د لنډو کیسو ټولګې د هغه د داستاني تجربې بله برخه څرګندوي؛ هغه برخه چې د یوې ځانګړې پېښې، حالت یا انساني تجربې په لنډ او متمرکز روایت کې وړاندې کېږي.
«راځئ کیسه ولیکو» د کیسه لیکلو په اړه د احمدي د تجربو او لارښوونو کتاب دی. هغه د ژباړې په برخه کې هم کار کړی او د مشهورو شخصیتونو ژوندلیکونه یې لیکلي دي.
د ابوریحان البیروني، کاتب هزاره، موسی شفیق او محمد هاشم میوندوال ژوند لیکونه د هغه د غیر داستاني لیکنو له جملې څخه دي. دغه آثار ښيي چې د احمدي لیکوالۍ یوازې د داستانونو په جوړولو پورې محدوده نه وه؛ هغه د ادبي او فکري متنونو د ژباړې او د شخصیتونو د ژوند د ثبتولو هڅه هم کړې ده.
په پښتو داستاني ادب کې د احمدي ځای
د نصیر احمد احمدي ادبي اهمیت د هغه د کتابونو په شمېر کې نه خلاصه کېږي. د ده ځانګړنه دا وه چې د پښتو ناول موضوعات یې د عام لوستونکي له ژوند سره نږدې کړل. هغه د هغو خلکو په اړه لیکل چې د ټولنې په لویو روایتونو کې ډېر ځله د حاشیې برخې وې، خو د ژوند اصلي بار پر اوږو وړي.
د احمدي په داستانونو کې د کلي او ښار، دود او بدلون، کورنۍ او ټولنې، فرد او واک ترمنځ اړیکې د کرکټرونو په ژوند کې څرګندېږي. د ده شخصیتونه ډېری وخت له داسې شرایطو سره مخ وي چې انتخابونه یې محدود وي؛ جګړه، مهاجرت، فقر او ټولنیز دودونه یوازې د داستان شالید نه دی، بلکې د هغوی د برخلیک په جوړولو کې مستقیم رول لري.
د احمدي ناولونه، لکه «بغدادي پیر»، «اغزن سیم»، «جوجو»، «زرو» او «ټال»، په پوهنتونونو کې د ادبي څېړنو موضوع هم ګرځېدلي دي. د دغو اثارو په اړه د داستاني جوړښت، ژبې، ټولنیزو موضوعاتو او تاریخي روایت له بېلابېلو اړخونو څېړنې شوې دي.
د هغه د لیکوالۍ بله مهمه ځانګړنه دا ده چې د لوستونکي او داستان ترمنځ یې اړیکه جدي نیوله. د ده کیسې د پېژندل شویو موضوعاتو په اړه دي، خو د پېښو د جوړښت او د شخصیتونو د برخلیک له لارې لوستونکی له نوې تجربې سره مخ کوي.
احمدي د پښتو ناول لپاره داسې لاره پرانیسته چې له کیسه ویلو پیلېږي او د انسانانو د ژوند تر تجربو رسېږي. د هغه آثار د هغو لوستونکو لپاره هم د پښتو داستاني ادب دروازه ګرځېدلي چې د ادبي متن له پېچلتیا څخه ډېر د کیسې له ځواک سره اړیکه پیدا کوي.
د هغه له قلم څخه پاتې آثار
نصیر احمد احمدي په ۴۷ کلن ژوند کې د پښتو داستاني ادب لپاره ګڼ آثار پرېښودل. د ده د ناولونو او لنډو کیسو موضوعات له تاریخ او علمي تخییل څخه تر مهاجرت او ټولنیز ژوند پورې غځېږي؛ خو په ډېرو کې یې د انسان هغه هڅه لیدل کېږي چې غواړي په سختو شرایطو کې خپل ژوند ته دوام ورکړي.
د احمدي داستانونه د هغه له مړینې وروسته هم لوستل کېږي او د ادبي څېړنو موضوع ګرځي. د دې دوام تر شا د هغه د روایت ځواک پروت دی: هغه کرکټرونه چې په یاد پاتې کېږي، هغه پېښې چې لوستونکی ورسره تړل کېږي او هغه ژبه چې بېواسطې ورسره خبرې کوي.
د نصیر احمد احمدي تایید شوي آثار
ناولونه:
– رڼا
– بوډا او د لېوانو پلونه
– اغزن سیم
– یوه خبره درته وکړم؟
– زرو
– بغدادي پیر (ډېوېډ جونز)
– جوجو
– نیکه
– اخ وطنه!
– پټان
– بړبوکۍ
– خونکار
– ټال
– رنګه غوږونه
– د غڼې ځاله
د لنډو کیسو ټولګې:
– سړه سیلۍ
– مینه
– د واورې سړی
نور آثار:
– راځئ کیسه ولیکو؛ د کیسهلیکلو په اړه
– په فلسفه کې تلپاتې پېښې؛ ژباړه
– د معجزې تیږه؛ ژباړه
– ابوریحان البیروني؛ ژوندلیک
– کاتب هزاره؛ ژوندلیک
– موسی شفیق؛ ژوندلیک
– محمد هاشم میوندوال؛ ژوندلیک
یادونه: د اثارو نوملړ د خپرو شویو کتاب شناختي سرچینو او د نصیر احمد احمدي د داستاني کلیاتو د معرفۍ پر بنسټ برابر شوی دی. په ځینو سرچینو کې د کتابونو د نومونو او چاپونو په اړه توپیرونه لیدل کېږي.
